0
Adaptation (2002)
Charlie Kaufman is een genie. Althans, dat is mijn nederige mening. Elke film die ik van hem zie slaagt er in me persoonlijk omver te blazen door unieke en intelligente insteken. De eerste kijkbeurt van Adaptation werd ik dan ook compleet verliefd op de film, en in de minimaal vijf opvolgende is dat gevoel zeker niet minder geworden.
Waar zijn eerdere werk Being John Malkovich eigenlijk nét te weird was zonder diepere context, voelt Adaptation veel stabieler en zelfverzekerder als film. En dat is heel ironisch, omdat het juist zo’n lijdensweg was om te schrijven. Een stukje geschiedenis is nodig voor het hele plaatje: er is een boek genaamd The Orchid Thief, een waargebeurd relaas over een man die illegaal orchideeën uit een moeras haalde. Deze man, John Laroche, blijkt een fascinerend persoon die zijn leven vult met het zich passioneel storten op een onderwerp, en dit wordt vervolgens de kern van het boek. De schrijfster krijgt te horen dat men haar boek wil verfilmen, en de opdracht gaat naar Charlie Kaufman. En het boek blijkt werkelijk onverfilmbaar. Uiteindelijk wordt er toch een film over gemaakt, met als titel Adaptation. En deze gaat over… hoe Charlie Kaufman probeert een film te maken over een onverfilmbaar boek.
Juist, het is dus een waargebeurd verhaal over het filmklaar maken van een waargebeurd verhaal. Nu is dit al krankzinnig, uniek en gewoonweg briljant, maar het wordt zo veel beter. Kaufman als persoon is namelijk… zo… zo herkenbaar. Het kijken van de film is voor uw nederige recensent gewoon een stukje extra fascinerend omdat ik mezelf helemaal kan inleven in de hoofdpersoon. Kaufman is hoe ik vermoedelijk over 10 jaar zal zijn; een onzekere, neurotische, zichzelf de grond in borende en door het leven zwalkende loser. Hij voelt zich in de meeste situaties ongemakkelijk, heeft geen succes met vrouwen, en kiest voor het vermijden van confrontaties. Hierdoor komt hij flink in de problemen wanneer zijn pogingen om het script te schrijven op frustrerende mislukkingen uitlopen, maar hij blijft doorsukkelen tot het veel te laat is om zijn situatie te redden. Hij wil de film ook maken volgens zijn eigen visie. Het mag geen standaard Hollywoodproductie worden, of in zijn eigen woorden:
“But, I’m saying, it’s like, I don’t want to cram in sex or guns or car chases, you know… or characters, you know, learning profound life lessons or growing or coming to like each other or overcoming obstacles to succeed in the end, you know. I mean… The book isn’t like that, and life isn’t like that. You know, it just isn’t. And… I feel very strongly about this. ”
Het blijft (voor mij) fascinerend om Kaufman door het leven te zien sukkelen, en steeds dieper in de problemen te raken dankzij z’n werk. Plaatsverwekkende schaamte raast door me heen als Charlie zo dicht is bij het zoenen van zijn geheime liefde, maar duidelijk niets durft te ondernemen. Hij kan niet slapen en brengt zijn dagen door met eten, boos worden om zijn kaalheid en dikheid, masturberen en gefrustreerd zijn om zijn broer. En hier wordt het apart.
Adaptation is, op enkele doorgetrokken situaties voor dramatisch effect na, uit zijn werkelijke leven gegrepen. De grootste afwijking hiervan is het in de film verwerken van zijn niet-bestaande tweelingbroer Donald. Ook al lijken ze qua uiterlijk op elkaar, het verschil in persoonlijkheid kan niet duidelijker zijn. Donald is zelfverzekerd, een vriendelijke goedzak, alleen niet al te snugger. Hij woont bij Charlie in tot hij zelf werk gevonden heeft en z’n eigen plek kan betalen… en dit wil hij doen door net als zijn broer een film te gaan schrijven. Waar Charlie een uniek meesterwerk wil scheppen, volgt Donald netjes alle regels en conventies die er zijn, met een film over seriemoordenaars, autoachtervolgingen en de standaard ‘schokkende’ twist als resultaat. Op die manier pakt Adaptation het thema ‘aanpassen’ er bij de kraag bij; waarom proberen iets te maken wat werkelijk uniek is, als er zo veel makkelijkere manieren naar het succes zijn.
Uiteindelijk beseft Charlie dat hij zichzelf in het script geschreven heeft. En gewoon, omdat deze film zo ziekelijk quotable is:
“We open on Charlie Kaufman. Fat, old, bald, repulsive, sitting in a Hollywood restaurant, across from Valerie Thomas, a lovely, statuesque film executive. Kaufman, trying to get a writing assignment, wanting to impress her, sweats profusely. Fat, bald Kaufman paces furiously in his bedroom. He speaks into his hand held tape recorder, and he says: “Charlie Kaufman. Fat, bald, repulsive, old, sits at a Hollywood restaurant with Valerie Thomas”. ”
Dit is de druppel. Hij beseft dat wat hij gedaan heeft egocentrisch, narcissistisch en triest is. Net zoals uw recensent zichzelf ook in elke recensie moet verwerken. De wanhoop nabij komt het besef dat hij hulp nodig heeft, in de vorm van Donald Kaufman.
Het prachtige is hoe, zodra Donald op driekwart van de looptijd mee gaat helpen aan de film, deze ook werkelijk verandert. Het einde kun je zowel zien als een compromis of de meest perfecte manier om het verhaal mee af te ronden. Omdat Adaptation als verschillende lagen ‘bestaat’ is het een genot om de structuur er van uit te pluizen. Het feit dat we als kijker regelmatig sprongen maken tussen de gebeurtenissen die leiden tot het schrijven van de Orchid Thief en de situatie waarin de schrijfster zelf (in een hele fijne rol van Meryl Streep) verkeert, houdt je aandacht er zeker bij. Ook al gebeurt er misschien niet zoveel voor de adrenaline-zoekende kijker, de persoon die een introverte en werkelijk waar intimiderend slimme vertelling wil zal er zeker mee uit de voeten kunnen.
Maar dit klinkt allemaal nog steeds vreemd. Alsof ik wanhopig naar manieren zoek om Adaptation interessanter te laten lijken dan het is. Niets is minder waar. Ik ben iedere keer weer onder de indruk van hoe knap het geheel in elkaar steekt, hoe goed Nicholas Cage in zijn dubbelrol is, hoe slim de film zichzelf ontvouwt. Brian Cox blijft intimiderend in zijn korte maar fantastische rol als seminar-gevende expert op het gebied van scriptschrijven. En er zitten directe verwijzingen in naar het maken van Being John Malkovic. Serieus, ik kan er bezig over blijven. De aangrijpende thematiek (compromissen, teleurstelling, fascinatie, angst, falen), het totaal overtuigend zijn van de Kaufmans, details die je pas opmerkt in een tweede kijkbeurt… Adaptation is, net als zijn schrijver, geniaal. En dit is niet eens z’n beste!
geschreven door Bartelen op 23 maart 2009
