1
Jared Diamond – Collapse
Als kind had ik altijd al een fascinatie met de ondergang van beschavingen. Waarom zijn de Paaseilanders die al die beelden gemaakt hebben weg gegaan? Waar zijn de Anasazi-indianen heen gegaan? En waarom hield dat machtige Romeinse Rijk op met bestaan?
Dagenlang Sid Meier’s Civilization spelen bracht me, behalve uren speelplezier en veel wijze lessen (bouw een leger voordat je andere naties probeert af te persen, en vertrouw hutjes op de hei nooit 100%) , niet veel uitkomst wat betreft het oplossen van de puzzel van ondergang. Tenminste, ik neem aan dat de Maya’s tenminste niet zoals de Fransen in mijn potjes Civ 1,2&3 ten onder zijn gegaan aan de verschrikkelijke tank-hordes van Genghis Khan.
Jared Diamond biedt hier uitkomt: na z’n boek Guns, Germs and Steel, over waarom Europa dominant werd over de rest van de wereld en niet een ander continent of bijvoorbeeld China, komt hij met Collapse – How Societies Choose To Fail or Succeed. En hier in wordt dus beschreven wat er gebeurde / gebeurd moet zijn bij de Maya’s, de Paaseilanders, de Anasazi. En alhoewel de Romeinen buiten beschouwing worden gelaten, blijkt een blik op Pitcairn en Henderson Island, en de eerste poging Groenland te koloniseren erg informatief. Jared Diamond’s 5-factoren model om ondergangen te beschrijven en te verklaren bestaat uit milieuschade, klimaatverandering, aanwezigheid van vijandige buren, gebrek aan vriendelijke buren en ten slotte de reactie van de bevolking+bestuurders. Z’n model wordt gelijk toegepast op moderne samenlevingen met problemen (Haiti, Rwanda, China, Australië, zelfs Montana USA), maar ook plekken/volken die wel succesvol overleefd hebben, zoals voormalig bijna ontbost Japan, de stammen in de Nieuw Guinese hooglanden (al 7000 jaar), en Tikopia, een geïsoleerd tropisch eiland waar op 4,5 vierkante kilometer al meer dan duizend jaar circa 1200 mensen leven.
Nou verwacht je misschien dat een beschaving ten onder gaat aan oorlog. Quote van ons aller rolmodel Genghis Khan: “The greatest pleasure is to vanquish your enemies and chase them before you, to rob them of their wealth and see those dear to them bathed in tears, to ride their horses and clasp to your bosom their wives and daughters.” (ja ja, dit kwam eerder dan Robert E. Howard’s Conan’s uitspraak van dezelfde strekking)
Maar zoals meneer Diamond opmerkt: Rome ging ten onder aan barbaren, maar had daar voor al jaren lang die aanvallen wel weten te doorstaan. Wat veranderde er? Wat blijkt: beschavingen gaan meestal lange tijd door op een pad dat niet vol te houden is. Zowel de Maya’s als de Anasazi hadden ingenieuze beschavingen opgebouwd, en hoogontwikkelde landbouw methoden. Maar ze zaten ook in een landschap dat langzaam veranderde ten slechte: hun landbouw methodes zorgden voor bodemerosie, en de ontbossing van hun hellingen deed ze ook weinig goeds terwijl de bevolking alsmaar groeide. Veel beschavingen blijken ten onder te gaan zodra de bevolking lekker hard begint te groeien, maar de voorraad ongebruikt potentieel akkerland ‘opraakt’, terwijl de oude akkers minder opleveren en er plots een eens-in-de-500-jaar droogte komt. Zo ook Anasazi/Maya’s. En dan blijkt ruzie met de buren opeens een meer fataal probleem dan anders.
Voor een bioloog blijkt Jared Diamond zich archeologie, anthropologie en geschiedenis goed eigen gemaakt te hebben, plus hij weet vrij boeiend te vertellen. Zo wist ik vrij weinig van hoe Groenland in de vroege middeleeuwen gekoloniseerd werd door Eric the Red, nadat hij uit Noorwegen en IJsland was gekicked vanwege z’n ‘temperament’ (dat z’n fysieke slachtoffers kende); maar dat Groenland na een paar honderd jaar vervolgens ten onder ging, mede door de kleine ijstijd tussen 1400-1800 en een gebrek aan positieve diplomatie tussen de Groenlanders, en de Inuit + Canadese Native Americans waar ze contact mee hadden. Diamond weet de barre omstandigheden van leven in een met ijs bedekt mini-continent waar maar 2 kleine stukjes land voldoende gras voor vee bieden goed levendig te beschrijven; ik heb veel respect voor de stugge vikingen die het volhielden gedurende de winter 5 maanden op rij opgesloten te zitten in hun van turf en steen gemaakte stallen, tussen het vee en de hooi waar nog een beetje warmte was.
Voor de skeptici: Diamond vertelt precies op welke bronnen en welke gegevens hij z’n conclusies baseert. Hij wisselt gereconstrueerde verhalen over de decennia-lange burgeroorlogen op Paaseiland waarbij hele stammen op rooftocht gingen om leden van andere stammen op te kunnen eten af met persoonlijke anekdotes van toen hij daar was en details van aldaar gepleegd sporenonderzoek. Mochten de berekeningen over hoe steeds meer boomstammen nodig waren om de steeds achterlijk grotere standbeelden te vervoeren je niet boeien, dan zijn er nog de details zoals dat ‘Your mothers flesh sticks between my teeth’ nog steeds een van de grofste beledigingen is onder de nog overlevende(!) paaseilanders. Leuk, non?
Het boek weet vrij aannemelijk te maken hoe afnemende voedselopbrengsten gecombineerd met toenemende bevolkingen en een (plotseling) gebrek aan manieren om voedsel te importeren veel oude beschavingen fataal werden, en dat voorbij een kritiek punt de beschaving over de ‘threshold’ gaat en uiteen valt. En het hoofdstuk genaamd ‘Malthus in Africa’, over de genocides in Rwanda en Burundi, weet goed te overtuigen dat land-tekorten net zo goed als etnische spanningen de oorzaak waren van wat er daar in 1993-94 gebeurde. (Het land van de slachtoffers werd vaak ‘geerfd’ door sociaal machtige buren)
Ik had niet verwacht geboeid over landbouwmethodes op Paaseiland te lezen, of door de verhalen over kannibalisme bij de Anasazi en de Paaseilanders heen te razen omdat het zo interessant is. Maar doordat de auteur z’n model loslaat op moderne maatschappijen, werden voor mij hedendaagse problemen in een heel ander daglicht gezet. De problemen die China heeft en gaat hebben worden opeens helder als kraanwater, en ik zal niet heel erg opkijken als er in Rwanda weer een burgeroorlog komt. Het hoofdstuk over wanneer problemen niet herkend/ontkend/genegeerd danwel aangepakt worden lijkt misschien een inkoppertje, maar het verschil tussen de shoguns in Japan die agressief hun bossen gingen managen wat hen redde, en de chiefs op Paaseiland juist het bevel gaven om grotere beelden uit te gaan hakken verdient zeker wat verduidelijking. Het laatste hoofdstuk over waarom de olie-industrie zich tegenwoordig redelijk netjes gedraagt (en wanneer wel/wanneer niet) vergeleken met het misdragen van veel mijnbouw-operaties (waaronder die in Montana) die zichzelf daarmee uiteindelijk in de vingers snijden, wordt dan uiteindelijk ook niet meer dan logisch.
Het boek is uiteindelijk een ‘grote lijnen boek’, dat de verloop van geschiedenis bekijkt vanuit een aantal algemene principes, uitbundig reëel gemaakt met smeuige details en verhalen. Ik heb de 500 pagina’s in 3 dagen verorberd, hongerig naar meer, en normaal ben ik niet zo vlot. Geschiedenis kan onverwacht boeiend zijn, zelfs (juist?) als wordt het verteld door een bioloog.
geschreven door Egregius op 29 september 2009
Woei, hoog aangeraden door een goede vriend ligt ie bij mij ook op de befaamde stapel ‘Dr Clavin kom nou eens van je luie reet af gdvrrrrr’, snel toch maar eens lezen begrijp ik!