4
Nosferatu (1922)
Ik ben bang dat de nieuwe generatie op gaat groeien met een verkeerd beeld van de beste bloedzuiger in horrorland. Vampiers zijn tegenwoordig door matige maar onbegrijpelijk populaire werkjes als Twilight ontdaan van al hun charme en dreiging, en omdat de schattige en ‘safe’ vampier flink aanslaat zal dat deze insteek de komende jaren wel de toon zetten. Ugh. Voor een perfect voorbeeld van hoe dreigend en sfeervol een vampier zou moeten zijn gaan we een flinke sprong terug in de tijd.
Een Duitse filmstudio begint in 1921 met het filmen van een verhaal dat nogal overduidelijk gebaseerd was op Bram Stoker’s Dracula, zonder dat men hier toestemming voor had gevraagd. Na uitkomen van de film werd de studio dan ook aangeklaagd en moesten alle versies vernietigd worden; gelukkig was deze tegen die tijd al verspreid en zijn de laatste 5 overgebleven kopieën gebruikt om de versies te maken die we nu kennen, anders hadden we een prachtig werkje moeten missen.
Wat maakt Nosferatu nou zo geweldig? Tsja, ten eerste komt die meuk uit 19-goddamn-22. Nu was het niet de eerste horror- of zelfs vampierfilm, want vanaf 1896(!) werden al films gemaakt over de duivel, mummies en het monster van Frankenstein. Die werkjes waren toen steeds maar enkele minuten in lengte. Vanaf 1910 komen de films uit van een uur of langer, veelal van Duitse makelij. Ook al is Nosferatu dus niet de grondlegger van het genre, dan nog is ‘ie van respectabele leeftijd en valt 100% in de ‘klassieker’ categorie.
Het is (uiteraard) een stomme film die het verhaal volgt dat we allemaal ondertussen wel in grote lijnen kennen. Een naïeve knul, Thomas Hutter, wordt naar het kasteel van graaf Orlok gestuurd om een onroerend goed deal rond te krijgen. De graaf is tegelijk geïnteresseerd in het bloed van deze jongeman en ziet zijn vrouw ook wel zitten, als hij een blik werpt op haar foto is zijn reactie “Is this your wife? What a lovely throat.” Wat een player! Als de graaf zich onthult als een monster moet Hutter opschieten om zijn vrouw te beschermen voor de nu naderende dreiging… dunt dunt dunnn!
Het geheel heeft een muzikale begeleiding die veelal uit het zwaardere orgelwerk bestaat. Nu komt die alleen niet altijd overeen met wat er op het scherm gebeurt; de orgeltunes leven ineens op zonder dat daar aanleiding voor is en domineren soms de beelden op het scherm, maar dat soort gezever is voornamelijk omdat we als moderne kijker zo verwend zijn natuurlijk. Overigens zijn er verschillende versies van de film die elk een andere ‘soundtrack’ gebruiken, dat je het weet. Persoonlijk vond ik de orgel prima passen bij het materiaal; gothischer kan het haast niet.
Het sterkste punt van de film is Max Schreck in de gedaante van de titulaire bloedzuiger. Die eerste kennismaking zal ik nooit vergeten: ik kan niet ouder dan 10 jaar zijn geweest toen een documentaire voorbij kwam over film-vampiers op god weet welke televisiezender. Al die Christopher Lee nep-bloedzuigers deden me als knulleke niet zo veel, maar toen er beelden voorbijkwamen van de klassieke Nosferatu werd ik toch wel even stil. Acteur Max Schreck met die kale kop, priemende ogen en griezelig lange vingers… dat was nog eens een angstaanjagende gedaante. Sindsdien heeft geen enkele interpretatie de zijne kunnen toppen in allround creepyheid.
Vanuit een technisch standpunt was ik diep onder de indruk van Nosferatu. Nu is mijn ervaring met films uit dezelfde tijdsperiode nog zeer beperkt, en daarom kwam het als een grote verrassing om zowaar special effects te zien! Tuurlijk, het oogt meer dan 80 jaar later allemaal zeer eenvoudig en een kritische brombeer kan er zijn neus voor ophalen, maar serieus… special effects! Dat is toch rete-vet of wat?! Het opvallendste is de koets van graaf Orlok die bovennatuurlijk snel beweegt en wat met een soort van stop-motion wordt overgebracht. Ook zien we de monsterlijke graaf even opduiken als spookgedaante. Als pretentieuze filmsnob kan ik dit soort momenten heel erg waarderen, al moet je niet verwachten dat je echt bang gemaakt gaat worden door dingen die voor het publiek vroeger vast heel heftig waren.
Nou ja, alhoewel… je kunt zeggen wat je wil, maar de eerste maal dat Orlok zich als vampier openbaart is echt waanzinnig sfeervol. De klok slaat twaalf, een nerveuze Thomas doet z’n kamerdeur open, en aan het eind van de gang staat die freaky gedaante daar! Hij stáát daar gewoon! Met die ogen en die vingers en arglglglgl! Thomas gooit de deur dicht en rent paniekerig rond in zijn kamer, wetende dat er geen uitweg is. De deur zwaait uit zichzelf open. Langzaam, haast ceremonieel, komt de Nosferatu de kamer binnenschrijden. Een perfecte combinatie van belichting, make-up en acteren liften dit moment naar eenzame hoogte.
Er zijn ook wat onbedoeld hilarische momenten hoor, zoals de Nosferatu die zijn eigen grafkist door de straten van de (fictieve) stad Wisborg onder zijn arm draagt. Tegenwoordig wordt dat werk natuurlijk uitbesteed aan persoonlijke minions.
De aanval van de vampier (het eerste echte ‘actie moment’) vindt pas na 30 minuten plaats. Ik kan me voorstellen dat het idee van een stomme film uit grootmoedersch tijd saai klinkt, maar op een kort inzak moment tegen het eind na heb ik me geen moment verveeld of gestoord aan het tempo. De omgevingen zijn mooi, de effecten hebben een onbetaalbare charme en het is leuk om de acteurs wat overdreven bezig te zien. Tsja, hoe breng je anders emoties op de kijker over wanneer er geen geluid mogelijk is? Op wat kleine zaken na die neerkomen op muggezifterij is Nosferatu een klassieke film die misschien wat antiek aanvoelt maar daarmee juist een unieke kijkervaring wordt. Hij is in z’n geheel online te kijken, maar ik weiger een linkje te geven. Dit is iets dat je niet op je computer mag kijken in een onacceptabel lage kwaliteit; deze film hoort thuis in een donkere huiskamer op een groot scherm. Zoveel respect heeft het echt wel verdiend.
geschreven door Bartelen op 22 oktober 2009
Inderdaad! Dat iedereen maar eens twee tandjes in deze klassieker zet!
Wat ik me dan weer meteen afvraag is of men Shadow of the Vampire (http://www.imdb.com/title/tt0189998/) ook gezien heeft. Lijkt me interessant om die 2 achter elkaar te zien sowieso
Oeh! Ja, die gaat op de ‘kijken die hap’ stapel. Ook ben ik benieuwd naar de Werner Herzog versie van Nosferatu. De legende leeft voort!
Nou moet ik deze versie nog steeds eens bekijken, maar ik heb Herzog’s interpretatie wel gezien, en die is ook _erg_ sfeervol. Klaus Kinski als Nosferatu ftw!!
Leuk detail is dat delen van de film in Delft zijn opgenomen, bekijk het laatste stuk van de film maar eens goed als Nosferatu in de stad aankomt.