0
Atom
Als je wat neerslachtig bent en je zit te mijmeren over waarom je nog niet zo veel bereikt hebt in het leven is het niet zo slim om een documentaire te kijken over het atoom en de briljante denkers die dit natuurverschijnsel hebben weten te doorgronden. Het is erg typisch dat de meeste genieën in dit veld op zeer jonge leeftijd al met hun grootste ontdekkingen kwamen. Nu in mijn geval de magische leeftijd ’30′ al begint te naderen wordt de kans om een nuttige bijdrage aan de mensheid te leveren exponentieel kleiner. Aan de andere kant geeft het me meer excuses om dan maar op te geven en mijn uitdijende achterste op de bank te parkeren en documentaires te gaan kijken. De cirkel is weer rond!
De BBC docu Atom behandelt, je raadt het al, het atoom en bestaat uit 3 delen van elk een uur. Bij aanvang vroeg ik me af in hoeverre je 3 uur lang over elementaire deeltjes kunt zwammen zonder je publiek in slaap te sussen, maar tegen het eind van de rit baalde ik eigenlijk dat de koek al zo snel op was. Ik had wel zin in nog wat extra uurtjes ‘avonturen in science-land’ en het voelt eigenlijk wel fijn om weer eens wat semi-nuttige informatie op te steken. Kun je het eerstvolgende feestje een goede indruk maken door ineens met opmerkingen te komen als “Wist je dat er meer atomen in een glas water zitten dan glazen water in alle oceanen ter wereld?”, waarna je een pijp opsteekt, achterover leunt en een wenkbrauw optrekt. The chicks will love it*.
*Waarschijnlijk niet.
Atom wordt gepresenteerd door Professor Jim Al-Khalili, kernfysicus en allround snappy dresser. Een documentaire als deze valt of staat met de presentator, en Al-Khalili brengt het best ok. Hij heeft verstand van de materie, is enthousiast in zijn taalgebruik en weet de kijker wel warm te maken (en houden!) voor zijn vakgebied. Een van de leukste onderdelen van deze mini-docu-serie is hoe Prof. Jim elke nieuwe ontdekking heerlijk spectaculair weet te brengen. Ik moest iedere keer weer grinniken als hij iets aankondigde met woorden als “the most radical discovery that would change science, and the way we looked at the world, forever”. En ik zat elke keer dat iets zo werd geïntroduceerd met een kinderlijk enthousiasme te wachten tot werd uitgelegd wat deze heftige ontdekking dan precies was. En wie gaat er niet rechtop zitten bij een introductie als “So, I’m going to take a deep breath and in under 30 seconds try and explain to you one of the most complicated concepts in the whole of science, but one that underpins the entire universe.” Wat dit concept dan is? Quantum jumps, baby! En nee, ik ga mezelf niet voor schut zetten door te proberen dat concept hier uit te leggen.
Over uitleg gesproken, Atom wordt eigenlijk bijzonder netjes gepresenteerd aan de kijker, met als extra bonus dat Jim Al-Khalili nog eens een hoop mooie plekjes in Europa bezoekt tijdens zijn reis door de geschiedenis van de wetenschap. De behandelde materie was niet altijd nieuw voor me, zo is er bijvoorbeeld wat overlap met het eerder behandelde boek Death By Black Hole, maar het helpt toch immens om sommige wetenschappelijke concepten uitgelegd te krijgen met visuals erbij. Ook gaat men nu veel dieper in op één specifiek onderdeel, waardoor die informatie ook wat beter blijft hangen in het bolleke. Je hoeft geen heftige schei- en/of natuurkunde achtergrond te hebben om deze docu te begrijpen. Sterker nog; de vergelijkingen die Al-Khalili maakt tussen wetenschappelijk concepten en voorbeelden uit real life helpt de abstracte informatie beter op te nemen.
Atom bestaat uit 3 onderdelen. De eerste aflevering, getiteld ‘Clash of Titans’, behandelt de eerste kennismaking met het atoom en de heftige consequenties die elke opvolgende ontdekking had voor de wetenschappelijke theorieën waar men toen in geloofde. Een voor een maak je kennis met de natuurkunde-grootmeesters uit de 20e eeuw en worden hun standpunten duidelijk uiteengezet. Een terugkerend element is de strijd tussen de conservatieven en de rebelse denkers, met het atoom als ‘hot item’ wat maar niet in het (ondertussen achterhaalde) beeld van de wereld om ons heen leek te passen. Dit werd alleen mogelijk met radicale nieuwe theorieën over hoe de wereld in elkaar steekt, en als je als ondertussen oude science dude je hele leven hebt gewijd aan het bestuderen van materie die nu ineens door een stel jonge gasten irrelevant wordt verklaard.. tsja, dan moet dat wel frustrerend zijn.
Dit eerste deel eindigt met een conferentie in 1927 waar alle grote denkers bij elkaar kwamen en de conservatieven een laatste kans hadden om de nieuwe denkbeelden de kop in te drukken. Wanneer je alle science-celebrities (scielebrities?) als Einstein, Curie, Heisenberg, Bohr en Schrödinger op het eind samen op één foto ziet voelt dat toch wel erg gaaf. Je hebt in het afgelopen uur vanalles over de individuele wetenschappers geleerd, en om ze dan ineens allemaal bij elkaar te zien… een haast onwerkelijk moment.
Aflevering 2, ‘Key to the Cosmos’, legt in heldere termen uit hoe het analyseren van een achterlijk klein deeltje als het atoom juist gigantisch veel inzicht geeft over het universum zelf. Ook al was de informatie uit dit tweede deel het bekendst voor me, dan nog ben ik er uiteindelijk een hoop van opgestoken. In Death By Black Hole wordt uitgelegd hoe complexe atomen in sterren worden opgebouwd en door het universum verspreid worden. Maar omdat Atom wat dieper ingaat op de materie is me wat duidelijker wat er gebeurt wanneer er een nieuw, complexer atoom wordt gemaakt uit een simpelere versie, en waaróm ijzer nou het keerpunt is in de levensloop van een ster. Extra bonus; een fragment van een wetenschapsmusical die geschreven is door enkele van de grote denkers om de ontdekking van kernfysica te vieren!
De laatste aflevering wordt een stukje weirder, niet gek met een titel als ‘The Illusion of Reality’. De inhoud wordt abstracter, maar niet minder fascinerend. We gaan nu dieper in op de tegenstellingen tussen het gedrag en de eigenschappen van atomen en de mate waarin dit niet overeenkomt met wat we in ons dagelijkse leven observeren. We gaan ook een niveau dieper dan we al waren en komen terecht in de sub-atomaire wereld, Where The Weird Things Are. Van quarks tot string theory en parallele universa; het wordt allemaal een stuk theoretischer en complexer.
Ergens voelde dit laatste deel iets te kort; tegen het eind is het makkelijk om de draad een beetje kwijt te raken en wordt het ook lastiger de langskomende theorieën in de juiste context te plaatsen. Dit gaat zo veel verder dan de eerste twee afleveringen dat je makkelijk overweldigd kan worden, plus gaat het op den duur over niet te bewijzen uitgangspunten, iets waar je als kijker dus niet zo gruwelijk veel aan hebt.
Misschien komt het doordat ik me de laatste tijd weer (iets te) veel in fictie ben verloren, maar Atom was een zeer prettige ervaring. Stap voor stap word je als kijker wijzer gemaakt en elk nieuwe feitje sluit mooi aan op wat je daarvoor hebt gehoord. Jim Al-Khalili brengt complexe informatie in een misschien wat versimpelde maar wel direct duidelijke vorm.
Zelf vond ik de bijbehorende geschiedenisles over de ontdekking van het atoom helemaal super. Van mevrouw Curie die radioactiviteit ontdekt in 1896 tot elke wereldschokkende conclusie die daarop zou volgen; ik kon er geen genoeg van krijgen. Je krijgt echt respect voor de briljante types die hun levens hebben gewijd aan de natuurkunde, en leert nog wat geinige roddels ook. Zo wist ik niet dat Schrödinger echt een gigantische player was, en tijdens een mini-vakantie het dubbele doel had een van zijn (vele) vriendinnen te plezieren én een nieuw inzicht in de werking van het atoom te vinden die binnen het conservatieve denkbeeld zou passen. En hij slaagt er nog in ook, de cheeky bastard.
Anyways, voor casual types die altijd hongerig zijn naar meer wetenschappelijke brokjes kennis en niet zo heel veel van het hele atoom-gebeuren afweten is dit een dikke aanrader.
geschreven door Bartelen op 15 november 2009
