0
Iain M. Banks – Consider Phlebas
Een van de fijne dingen van science-fiction is dat er geen limieten zijn op hoe grootschalig de gebeurtenissen kunnen zijn. Zodra er dingen plaatsvinden die gevolgen hebben voor hele samenlevingen en sterrenstelsels wordt alles ineens Larger Than Life, en er zijn talloze mogelijkheden om een verhaal steeds epischer te laten worden. En hoe kun je beter de schaal waarop je werkt aan je lezer overbrengen dan met een ouderwets brute oorlog in space? Zo ook in Consider Phlebas, het eerste boek van Iain M. Banks uit wat later een serie zal worden en waar ik bij aanvang totaal geen voorkennis van had. Mijn blootstelling aan epische sci-fi oorlogen in boekvorm is nog wat beperkt, maar ik ben altijd te porren voor dit concept. Tijd om mezelf te laten verrassen!
War is dirty business, en bij aanvang van het boek ervaart de gedaanteveranderende hoofdpersoon Horza dat wel erg letterlijk als hij in gevangenschap bijna verdrinkt in het toiletwater van zijn vijanden. In de categorie ‘ellendige manieren om aan je einde te komen’ scoort dat best hoog. Gelukkig is ontsnappen mogelijk dankzij het ingrijpen van de Idirans, een imponerend ras van driebenige religieuze wezens die het als hun doel zien om orde te brengen in de chaos van het bestaan. Horza heeft zich aangesloten bij hun imperium en wordt sindsdien ingezet bij gevaarlijke (infiltratie)klussen. Door de expansiedrift van de Idirans zijn ze lijnrecht tegenover de Culture komen te staan; een zeer stabiele samenwerking van mensachtigen die zich helemaal kunnen toewijden aan hedonisme omdat zij afstand hebben gedaan van de vervelende dingen in het leven dankzij geavanceerde robots en A.I.-vormen die het zwaarste (denk)werk kunnen verrichten. De Culture is populair onder de vele soorten mensachtige wezens die in dit deel van het universum voorkomen, en de groei van deze pacifistisch ogende groepering lijkt dan ook niet te stoppen.
De oorlog tussen deze twee giganten en de rol die Horza hier in kan spelen vormt de basis voor Consider Phlebas.
Als je de kenners online mag geloven is dit boek mogelijk niet het ideale startpunt als je Banks’ setting wil gaan volgen. Ik moet toegeven, er zijn best wat punten van kritiek te bedenken die wat afdoen aan de leeservaring. Wat mij vooral opviel is de schrijfstijl; soms zijn Banks z’n beschrijvingen herhalend of wat rommelig en dit haalde me wat uit het verhaal. Ook eindigt het boek min of meer met een anti-climax. Volgens Banks zelf is het overkoepelende thema hoe moeilijk het is voor een individu om een verschil te maken in een periode van (grootschalige) oorlog. Achteraf begrijpelijk hoe die gedachte er toe leidde dat het einde is zoals het is, maar tegelijk zorgt het er niet voor dat je direct zit te springen om het tweede boek te verslinden.
Maar hey, genoeg gezeur; Consider Phlebas doet ook een hoop dingen heel goed. Wat Banks mooi voor elkaar krijgt is alles zo heerlijk episch maken. Gigantische ruimtevloten bestoken elkaar op bizarre afstanden met exotische wapens. Kilometerslange cruiseschepen bevaren de oceanen van immense Ringworld-achtige constructies. De kunstmatige intelligenties in de nieuwste Culture ruitmevaartuigen zijn beangstigend slim, wat later in het boek met een hele treffende metafoor duidelijk wordt gemaakt. En anderen zijn weer zo groot dat ze hun eigen atmosfeer hebben! Holy crap!
Ook worden deze larger-than-life concepten mooi gebruikt als startpunt voor een hoop spectaculaire actie. Een wilde ontsnapping uit de ingewanden van een bizar groot ruimtevaartuig, het zo snel mogelijk zien te vluchten van een immens cruiseschip dat zichzelf te pletter vaart, het moeten opsporen en uitschakelen van één specifiek persoon op een kunstmatige wereld die elk moment opgeblazen kan worden door de Culture… het voelt allemaal erg filmisch en het leest zeker lekker weg. Banks z’n bolleke zit duidelijk vol met gave concepten die zijn universum flinke potentie geven. Wat dacht je van een gokspel dat zó hardcore is dat de inzet bestaat uit mensenlevens en het alleen gespeeld wordt op de meest risicovolle locaties?
Het laatste derde deel van dit boek speelt zich dan weer af in een eeuwenoud en gigantisch ondergronds tunnelstelsel, waar een klein groepje op zoek is naar een constructie die de uitkomst van de oorlog kan beslissen. Klinkt gaaf, maar op dit punt in het verhaal daalt het tempo en moest ik mezelf een beetje motiveren om door te blijven lezen. Ook hier wat stijl-slordigheden, de meest opvallende was de dreiging van een spectaculair en dodelijk ongeluk. De opbouw hier naartoe duurt serieus een eeuwigheid! We krijgen steeds een momentopname vanuit het oogpunt van één van de vele karakters, die een paar regels in beslag neemt. Er wordt geswitched tussen de verschillende aanwezige figuren. Er gaan in ‘real-time’ enkele seconden voorbij. We wisselen weer regelmatig van perspectief. Opnieuw verandert er niet zo gruwelijk veel en zijn we maar een paar momenten verder. We doen dit dansje weer opnieuw. En opnieuw. Seconden kruipen voorbij, maar niet voor de lezer. Serieus, het lijkt of er een uur lang wordt opgebouwd naar een (toegegeven, vrij heftig) moment, dat op deze manier eerder als een verlossing komt dan een dramatische climax.
Consider Phlebas heeft dus duidelijke plus- en minpunten. Aan de ene kant is het écht heel spectaculair en groots en is Horza een interessant hoofdpersoon, aan de andere kant zijn er toch wat gemiste kansen en storende factoren. Er is zelfs een comic relief figuur in de vorm van een bijdehante A.I. die eerder stoort dan vermaakt. Om mijn gejubel en gemopper wat in perspectief te brengen ga ik de hulp inschakelen van sci-fi grootmeester en Banks-connoisseur Mornox die meer kan zeggen over de boeken die later in deze serie zullen verschijnen. Mornox, doe je ding!
Ja, Consider Phlebas is een ietwat rommelig beginpunt van de setting en er zijn genoeg voorstanders voor het beginnen met het volgende boek in de serie Player of Games. Hier valt wat voor te zeggen, hoewel ik persoonlijk toch zou aanraden om te beginnen met Consider Phlebas, omdat de Culture hier geïntroduceerd wordt vanuit het oogpunt van een buitenstaander die het principieel oneens is met het uit handen geven van authoriteit aan machines. De rest van de boeken gaan vaak wel over personen die ietwat buiten de norm vallen binnen de Culture, maar nooit zo extreem als Horza.
De Culture zelf is een behoorlijk geloofwaardige visie op hoe een post-materialistische, socialistische utopie eruit zou kunnen zien, met genoeg kanttekeningen over hoe niet iedereen zou kunnen aarden in zo’n samenleving. Het soort mens dat de Culture als compleet doelloze samenleving ziet en meer uit het leven wil halen met echte betekenisvolle uitdagingen zijn dan ook over het algemeen de hoofdpersonen in de verschillende boeken.
Elk deel in de Culture setting staat in principe geheel op zichzelf, met uitzondering van ‘Look to Windward’ wat onder andere over de nasleep van de Idiran oorlog gaat. Ieder deel heeft ook een compleet andere insteek en behoort praktisch tot een ander sub-genre, dus er is enorm veel variëteit.
Player of Games, Excession en Use of Weapons zijn mijn favoriete delen. Player of Games gaat over een spellenmeester die meedoet met een soort van über-schaak toernooi in een rivaliserende niet-menselijke samenleving en is cool vanwege alle details van het super-complexe spel en alle politieke spelletjes die zich in de achtergrond afspelen, en is niet voor niets het boek wat veel mensen als alternatief voorstellen voor nieuwkomers om met de serie te beginnen. Het heeft wel wat weg van wat je in een klassieke Star Trek aflevering zou kunnen tegenkomen, alleen dan tien keer naarder.
Excession is meer een ‘Big Ideas’ achtig sf-boek, met meer focus op de Minds (de AI’s die de Culture runnen) schip gevechten, bizarre alien-rassen, hyper technologie en Mysterious Big-Huge Alien Artifacts ™. Use of Weapons is daarentegen compleet down-to-earth, met een huurling die het vuile werk van de Culture opknapt in oorlogen van minder geavanceerde culturen waar de Culture zich “officieel niet mee bemoeit”. Dit deel heeft echt een fenomenale verhaal-structuur, laten we zeggen dat je dit boek na de eerste keer nooit meer hetzelfde zult lezen. En hij is naar, echt heel erg Fokking Naar, holy shit. En zo goed!
De rest in de Culture serie is misschien niet zo compleet mind-blowing als de bovengenoemde drie delen, maar alles is zeker de moeite waard als je houdt van speculatieve high-concept science fiction met een vleugje space-opera, met een even grote hoeveelheid droge Britse humor als serieus nare shit.
Banks heeft trouwens ook nog drie niet-Culture science fiction boeken geschreven, die ook best aardig zijn, vooral Against a Dark Background. Ja, uit de titel kan je waarschijnlijk al opmaken dat die niet het meest vrolijk-makende boek is, maar dat mag de pret zeker niet drukken.
Kijk, dat is tenminste nuttige informatie. Cheers Mornox! Het lijkt me duidelijk; ik heb nog maar het topje van de space-ijsberg ontdekt. Alsof ik nog niet genoeg comics, series en films op de planning heb staan die mijn kostbare tijd gaan claimen. Misschien is het maar goed ook dat er de komende tijd genoeg afleidings-opties zijn. Met carnaval voor de deur kijk ik niet zo uit naar het omringd zijn door vrolijke, dronken, kleffende mensen. Nee, ik denk dat ik als alternatief maar eens wat Cultuur ga opsnuiven.
geschreven door Bartelen op 2 februari 2010
